Van spel naar de mediationtafel

Hoe perceptie, geheugen en conflict elkaar versterken – geïnspireerd door Daniel Kahneman

Een avondje De Grote Dalmuti

Afgelopen weekend speelde ik met mijn gezin De Grote Dalmuti, een kaartspel waarin je de ene ronde de machtige Dalmuti bent en de volgende de nederige Dienaar. In het begin verloor ik een paar keer op rij, later won ik regelmatig. Bij het opruimen van de kaarten maakten mijn kinderen grapjes over hoe slecht ik had gespeeld. Dat verbaasde me, want mij was juist bijgebleven dat ik veel had gewonnen.

Het werd een lacherig welles-nietes. Maar wie mij kent, weet dat ik niet graag verlies, dus er bleef iets knagen. We hadden precies hetzelfde spel gespeeld, aan dezelfde tafel. Hoe kon het dat we het zo verschillend hadden onthouden? Op zulke momenten moet ik altijd denken aan het boek van Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman, Ons feilbare denken. Ik las nog eens na hoe dit werkt.

We onthouden geen feiten, maar verhalen

Kahneman maakt onderscheid tussen het ervarende zelf, dat aan tafel meespeelt, en het terugblikkende zelf, dat achteraf terugkijkt en er een verhaal van maakt. Dat verhaal onthouden we, niet de ervaring zelf. En dat terugblikkende zelf telt niet alles netjes op. Volgens de regel van piek en afloop onthouden we vooral het emotionele hoogtepunt en het einde. In een bekend experiment herinnerden mensen een langere sessie met hun hand in ijskoud water als minder erg, alleen omdat het einde iets minder koud was.

Dat verklaarde mijn eigen gevoel: aan het einde van de avond won ik het vaakst. Maar ieder aan tafel had zijn eigen avond. Voor mijn kinderen waren de hoogtepunten waarschijnlijk de rondes die ze zelf wonnen, of het moment waarop ik, die zo graag wint, weer eens als boer onderaan de ladder belandde. Zo onthoudt iedereen zijn eigen versie van de avond.

Wat dit mechanisme doet aan de mediationtafel

Wat aan de keukentafel een onschuldig welles-nietes oplevert, zie je aan de mediationtafel vaak terug, maar dan met veel meer lading. De een zegt: “Ik heb altijd water bij de wijn gedaan.” De ander: “Zij kreeg alles, ik kreeg niets.”

Objectief kunnen die uitspraken niet allebei waar zijn. Psychologisch zijn ze dat wél. Ieder neemt zijn eigen herinneringen mee, met de pieken en het pijnlijke einde dat alles kleurt. Zo kun je eindeloos discussiëren over wie wanneer wat deed, zonder een stap dichter bij elkaar te komen.

Hoe een verhaal zichzelf bevestigt

Daar komt de confirmation bias bij. Zodra er een verhaal is gevormd, zoals ‘ik werd benadeeld’, onthouden we vooral wat dat verhaal bevestigt. Wat het nuanceert, glipt weg.

Elke nieuwe interactie wordt langs dat verhaal gelegd. Een laat antwoord op een mail wordt ‘zie je wel, weer genegeerd’. Zo verharden posities, niet uit onwil, maar omdat ons brein liever een bestaand verhaal aanvult dan een nieuw bouwt.

Wat helpt dan wél?

Als mediator vraag je daarom niet in de eerste plaats wat er écht is gebeurd, maar hoe iemand het heeft beleefd: wat is er voor jou blijven hangen, en waarom? Je erkent die beleving zonder er een feit van te maken, en laat meerdere waarheden naast elkaar bestaan.

En je vertraagt. Kahneman onderscheidt het snelle, intuïtieve Systeem 1 van het langzamere, beschouwende Systeem 2. Bij veel emotie krijgt dat tweede systeem nauwelijks ruimte. Door te vertragen mag het weer meedenken. Wie zich echt gehoord voelt, hoeft vaak niet meer zo hard te vechten voor zijn eigen versie van de feiten. Dat geeft ruimte om weer te luisteren en open te staan voor de beleving van de ander. Zo ontstaat er weer verbinding.

Van spel naar inzicht

Aan de mediationtafel gaat het net als bij ons spelletje: iedereen is overtuigd van zijn gelijk, niemand is objectief, en toch is iedereen oprecht. De grootste winst is dan ook niet dat je gelijk krijgt, maar dat je begrijpt waar de ander vandaan komt en eerlijk kijkt naar je eigen verhaal. Dat begint met nieuwsgierigheid.

Elena is partner, mediator en trainer bij Mediation & Trainingsinstituut MTi. Heb je vragen over mediation of hoe wij partijen helpen weer met elkaar in gesprek te komen? Neem gerust contact met ons op!